نگاهی انتقادی به پیامدهای ناخواستهٔ محدودیت دسترسی به پلتفرم‌های بین‌المللی
انحصار دیجیتال؛ دستاورد سیستم فیلترینگ ایران
نگاهی انتقادی به پیامدهای ناخواستهٔ محدودیت دسترسی به پلتفرم‌های بین‌المللی
موضوع بحث‌برانگیزی که قصد مطرح کردنش با شما را دارم، انحصار دیجیتال در فضای مجازی است.
فیلترینگ، بحثی است که در سال‌های اخیر نه فقط به محدودیت دسترسی منجر شده، بلکه زمینه‌ساز شکل جدیدی از انحصارطلبی و سوءاستفاده از کاربران شده است. پلتفرم‌های داخلی که در خلأ نبود رقبای بین‌المللی رشد کرده‌اند، گاهی به‌جای ارائه خدمات بهتر، به سمت استثمار مالی کاربران رفته‌اند.
نمونهٔ بارز این نوع انحصارطلبی را می‌توان در عملکرد برخی شبکه‌های اجتماعی و سرویس‌های داخلی مشاهده کرد. پلتفرم‌هایی که در نبود دسترسی به پلتفرم‌های پرطرفدار بین‌المللی، اقدام به سوءاستفاده مالی از کاربران کرده‌اند؛ برای مثال، پلتفرمی برای آپلود فایل‌های بالای بیست مگابایت، از کاربران حق اشتراک ویژه طلب می‌کرد! و برای این حق طبیعی کاربر که قبلاً از آن بهره‌مند بود، اقدام به دریافت وجه در ازای قرار دادن این حق می‌کرد.
این نوع رفتار، تنها یک تخلف مالی نیست؛ یک انحراف ساختاری در حکمرانی فضای مجازی کشور است.
چرا این انحصار شکل گرفت؟
وقتی پلتفرم‌های بین‌المللی مثل گوگل، یوتیوب، تلگرام، اینستاگرام و ده‌ها سرویس دیگر فیلتر می‌شوند، کاربر ایرانی ناچار می‌شود به سرویس‌های داخلی پناه ببرد. اینجاست که رقابت از بین می‌رود و پلتفرم‌های داخلی، بدون هیچ نگرانی از رقیب، هر سیاستی که بخواهند اعمال می‌کنند.
نتیجه چیست؟
- کیفیت پایین خدمات: چون رقیبی وجود ندارد، انگیزه‌ای برای بهبود کیفیت هم وجود ندارد.
- افزایش قیمت و محدودیت: سرویس‌هایی که قبلاً رایگان بودند، یک‌شبه پولی می‌شوند. امکاناتی که حق طبیعی کاربر بود، به یک «ویژگی ویژه» تبدیل می‌شود.
- نبود پاسخگویی: چون کاربر چاره‌ای جز استفاده از این سرویس‌ها ندارد، صدای اعتراضش شنیده نمی‌شود.
- رشد کلاهبرداری: در نبود نظارت، شرکت‌های متقلب به‌راحتی رشد می‌کنند و پول مردم را بالا می‌کشند.
فیلترینگ، نه فقط محدودیت؛ یک سیاست اقتصادی
بسیاری از تحلیلگران معتقدند فیلترینگ در ایران، فقط یک اقدام امنیتی یا فرهنگی نیست؛ یک سیاست اقتصادی است. وقتی دسترسی به پلتفرم‌های بین‌المللی بسته می‌شود، بازار بزرگی از کاربران ایرانی در اختیار پلتفرم‌های داخلی قرار می‌گیرد. این پلتفرم‌ها، بدون هیچ رقابتی، می‌توانند هر قیمتی تعیین کنند و هر محدودیتی اعمال کنند.
اما مشکل اینجاست که این انحصار، به نفع کاربر نیست؛ به نفع گروه خاصی است. گروهی که با فیلترینگ، بازار انحصاری برایشان ساخته شده و حالا از کاربران ایرانی، به هر شکلی که بخواهند، پول درمی‌آورند.
تأثیرات این انحصار بر حکمرانی فضای مجازی
۱. بی‌اعتمادی کاربران
کاربر ایرانی وقتی می‌بیند پلتفرم داخلی، به‌جای خدمت، به فکر جیب اوست، اعتمادش از دست می‌رود. این بی‌اعتمادی، به کل فضای مجازی کشور آسیب می‌زند.
۲. مهاجرت کاربران
کاربرانی که توان مالی یا تخصص فنی دارند، به سرویس‌های خارجی روی می‌آورند (با فیلترشکن یا روش‌های دیگر). این یعنی پلتفرم‌های داخلی، کاربران حرفه‌ای‌تر و توانمندتر را از دست می‌دهند.
۳. رشد کلاهبرداری
در نبود نظارت، شرکت‌های متقلب مثل وندا رایمند شریف (سایت شب) به‌راحتی رشد می‌کنند و پول مردم را بالا می‌کشند. شکایت‌ها ثبت می‌شود، ولی هیچ اقدامی انجام نمی‌شود.
۴. عقب‌ماندگی فناوری
وقتی رقابتی وجود ندارد، انگیزه‌ای برای نوآوری هم وجود ندارد. پلتفرم‌های داخلی، به‌جای سرمایه‌گذاری روی فناوری و کیفیت، روی انحصار و دریافت پول از کاربر تمرکز می‌کنند.
راه‌حل چیست؟
- نظارت واقعی، نه نمایشی: نهادهای نظارتی باید واقعاً بر عملکرد پلتفرم‌های داخلی نظارت کنند. نه اینکه فقط جلسه بگذارند و بیانیه بدهند.
- حمایت از رقابت: باید شرایطی فراهم شود که پلتفرم‌های متعدد داخلی با هم رقابت کنند. انحصار، دشمن کیفیت است.
- بازگشت تدریجی پلتفرم‌های بین‌المللی: اگر پلتفرم‌های بین‌المللی به‌تدریج بازگردند، پلتفرم‌های داخلی مجبور می‌شوند برای بقا، کیفیت خدماتشان را بالا ببرند.
- پاسخگویی به کاربران: پلتفرم‌ها باید در قبال کاربران پاسخگو باشند. اگر خدماتی را ارائه می‌دهند، نباید برای امکانات ابتدایی، پول اضافه بگیرند.
- حمایت از استارتاپ‌های کوچک: به‌جای حمایت از چند پلتفرم بزرگ و انحصاری، باید از استارتاپ‌های کوچک و نوآور حمایت شود.
حرف آخر
فیلترینگ، به‌جای اینکه فضای مجازی ایران را «امن» کند، به زمینه‌ساز انحصار، سوءاستفاده و کلاهبرداری تبدیل شده است. پلتفرم‌هایی که قرار بود جایگزین سرویس‌های خارجی باشند، در نبود رقابت، به دستگاه‌های پول‌سازی تبدیل شده‌اند.
سؤال درست این است: آیا هدف فیلترینگ، حمایت از کاربر ایرانی بود یا حمایت از گروه خاصی که بازار انحصاری برایشان ساخته شده؟
تا وقتی این سؤال بی‌جواب بماند، کاربر ایرانی همچنان قربانی خواهد بود؛ قربانی سیاست‌هایی که به نام «امنیت» و «فرهنگ» اجرا می‌شوند، اما در عمل، فقط جیب عده‌ای خاص را پر می‌کنند.
انحصار دیجیتال، دستاورد سیستم فیلترینگ ایران است. و تا وقتی این سیستم تغییر نکند، این انحصار ادامه خواهد داشت.